Vage rituelen

Soera 2:128

128. Onze heer, maak ons (mensen die) aan u onderworpen (zijn), en van onze nakomelingen een volk dat aan u onderworpen (is), en toon ons onze rituelen (die wij moeten uitvoeren); keer u tot ons, (want) ú bent degene die zich (tot mensen) keert, de genadige.

Het woord: "rituelen" vinden we elders in de Koran alleen nog in vers 200, waar het gaat over wat de gelovigen moeten doen bij (of in) het 'heilige monument' - al is ook daar niet duidelijk wat voor handelingen dat dan zijn.

De Rotskoepel in Jeruzalem,
voordat deze werd afgewerkt
met verguld aluminium
(OSU Archives)

Het verband van dit vers is vermoedelijk het vorige vers, waarin het gaat over het gebouw waarvan Abraham en Ismaël de fundamenten zouden hebben gelegd. Dat gebouw is tegenwoordig de Rotskoepel in Jeruzalem. Maar als moslims op bedevaart gaan komen ze in Mekka terecht, en vervolgens worden dáár de rituelen uitgevoerd. Vanwege de enorme vaagheid van de Koran is het niet verwonderlijk dat moslims letterlijk en figuurlijk de weg kwijt zijn.

Vergissing van het huis

Soera 2:127


In vers 125 krijgen Abraham en Ismaël zogenaamd de opdracht een 'huis' te wijden aan de islam. Uit de beschrijving kunnen we opmaken dat men ergens omheen kon lopen en er ook kon binnengaan. Dit lijkt te passen bij de Rotskoepel in Jeruzalem, die eerst van hout was en in die uitvoering gebouwd werd door een zekere Omar ibn al-Chattab (584-644), tevens Koranschrijver.

127. En toen Ibrahim en Ismaïl de fundamenten van het huis op hoogte brachten, (baden zij): "O Heer, aanvaard (dit) van ons! Zeker, u bent de horende, de wetende".

De schrijver geeft dit 'huis' de nodige geestelijke betekenis door Abraham en Ismaël aan te wijzen als de grondleggers, hoewel die mannen meer dan tweeduizend jaar eerder leefden. De werkelijkheid was echter anders.

Toen moslims zich van de Tempelberg meester maakten hadden er al drie Joodse tempels gestaan. Omar bouwde, kennelijk zonder dat te weten, op de fundamenten die niet Abraham maar Herodes de Grote had gelegd. Het tempelcomplex dat Herodes liet bouwen werd een eeuw later door de Romeinen met de grond gelijk gemaakt. Maar deze plaats, de top van de berg Moria, is voor Joden altijd belangrijk gebleven. Op de één of andere manier is deze plaats daarom ook voor de islam van belang.

Het tegenwoordige religieuze centrum van de islam, niet in Jeruzalem maar in Mekka, is van later datum. Hoewel Abraham vermoedelijk wel eens in Jeruzalem (Salem) op bezoek is geweest, was hij nooit in Mekka. De zwarte steen die daar aanbeden wordt heeft bovendien niks met het geloof van Abraham te maken.

Huis in Mekka?

Soera 3:94-97

94. En wie hierna een een leugen over Allah verzint, die is van de onrechtvaardigen.

Wie kan het hiermee oneens zijn? Dat weten we pas als we begrijpen over welke leugen het hier gaat. Ik ben geneigd te denken aan de rare praatjes van de Koran, want de verhalen in die bundel zijn voor zover controleerbaar allemaal onjuist. In de Bijbel staat het in elk geval anders. Als de Koranschrijver wil suggereren dat niet zijn boek maar de Bijbel vol leugens staat, dan heeft hij wat uit te leggen. Hoe gaat hij dat aanpakken? Wel, hij gooit het over een heel andere boeg:

95.  Zeg: de waarheid komt van Allah, dus volg de religie van Ibrahiem: hij was oprecht en niet (een) van de afgodendienaars.

Spectaculair! De Koranschrijver haalt hier even een streep door het jodendom en door het christendom, want dat is allemaal van ná Abraham. En Abraham deed het goed. De Koranschrijver heeft er verstand van? Laat hij dat maar eens bewijzen.

96. Zeker, het eerste huis opgericht voor de mensen is dat in B'ka, gezegend en een leiding voor de volkeren.

97.  Daarin zijn duidelijke tekenen, de standplaats van Ibrahiem, en wie er binnenkomt is veilig; bedevaart naar dit huis is voor de mensen verplicht, (tenminste voor) wie in staat is op weg te gaan. (...)

Die "duidelijke tekenen" gaan we dan maar eens bekijken. Alleen, waar moeten we dan heen? Volgens moslims moeten we naar Mekka. Maar erg waarschijnlijk is dat niet. In de Bijbel vinden we namelijk geen enkele aanwijzing dat Abraham in Mekka is geweest. Zijn leven speelde zich af in verschillende landen, maar niet in Arabië. De naam B'ka (Bakkah, Bekka) vinden we in de Bijbel ook niet, in elk geval niet samen met Abraham. Er is alleen een psalm waar een dal met de naam beka wordt genoemd (overigens wordt dat vertaald met "dal van de moerbeien"), maar de naam Abraham vinden we daar niet. Kortom, we weten niet welke plaats de schrijver bedoelde, laat staan dat we daar een huis vinden uit de tijd van Abraham met "duidelijke tekenen". Daar zijn we mooi klaar mee. Moeten we de schrijver dan maar op zijn blauwe ogen geloven?

Bedevaartsinstructies (2)

Soera 2:197-203

198. (...) Dan, als jullie in een menigte van Arafat afdalen, denk aan Allah bij het heilige monument, en denk eraan hoe hij jullie heeft geleid, hoewel jullie vroeger op een dwaalspoor zaten.

Zo te zien is Arafat een berg of heuvel dichtbij het "heilige monument", waarbij moslims aan de Ka'aba in Mekka zullen denken. En inderdaad is er een heuvel bij Mekka die Arafat heet. Het "heilige monument" is dan een gebouw in Mekka waarin zich een zwarte steen bevindt waaraan magische eigenschappen worden toegedicht. Maar hoe een geblakerde steen het absolute centrum van de islamitische bedevaart kan zijn is ons een raadsel.

Misschien was het "heilige monument" in de tijd van de koranschrijver wel heel ergens anders, en de berg Arafat dus ook. De Koran sluit het niet uit, want in dat boek lezen we niets over een heiligdom in Mekka of over een heilige steen. Enfin, we gaan verder met de eindspurt van de bedevaart:

199. Dan, haast je vanaf de plaats waar de menigte vooruit snelt, en vraag vergeving aan Allah. Zeker, Allah is vergevingsgezind en genadig.

Als iedereen rent kun je maar beter meerennen, en bij voorkeur in dezelfde richting, anders word je onder de voet gelopen nietwaar? En waarvoor moeten die renners vergeving vragen? Voor wat ze tijdens de pelgrimstocht hebben uitgespookt, of gewoon in het algemeen? En kan dat vergeving vragen alleen dáár? De Koran grossiert in onbegrijpelijke rituelen.

200. En als jullie je religieuze handelingen hebben verricht, gedenk dan Allah zoals jullie aan jullie vaders denken, maar dan levendiger. (...)

Wat moeten we hiervan zeggen? We wensen de moslims die deze opdracht krijgen een bovenmenselijk inbeeldingsvermogen...

Zonder duidelijke inleiding krijgen we dan halverwege dit vers een intermezzo met twee voorbeelden van ontoelaatbare gebeden.

200. (...) Er zijn er die zeggen: "Onze Heer, geef ons in deze wereld!" - zij zullen in het hiernamaals niets hebben.

201. En er zijn er die zeggen: "Onze Heer, geef ons het goede in deze wereld en in het hiernamaals, en bescherm ons voor de kwelling van het vuur!"

202. Zij zullen hun verdiende loon krijgen, en Allah is snel in het opmaken van de rekening. 

Is dit nou een uitwerking van het Nederlandse gezegde: "kinderen die vragen worden overgeslagen"?!  Nee erger: deze mensen vragen iets goeds, en krijgen van Allah iets slechts. Het is niet erg om te pakken wat je pakken kan (vers 198), maar erom vragen...?! Foei!

Zou de Bijbel aan God ook zo'n karakter toeschrijven? Eens zien:

Mattheüs 7:9-11 (...) is er iemand onder u die zijn zoon een steen zal geven, als hij om brood vraagt? Of als hij hem om een vis vraagt, zal hij hem een slang geven? Als u,  die slecht bent, uw kinderen dan goede gaven weet te geven, hoeveel te meer zal uw Vader, Die in de hemelen is, goede gaven geven aan hen die tot Hem bidden.

Het zijn dit soort verschillen waardoor je de indruk krijgt dat de Allah van de Koran toch niet helemaal dezelfde is als de God van de Bijbel.

Nog één vers gaat de Koranschrijver door over de pelgrimstocht. Wij gaan nog even mee.

203. Gedenk Allah tijdens de daarvoor aangewezen dagen. Maar als iemand na twee dagen al vertrekt, dan is dat voor hem geen zonde, en voor wie langer blijft is dat geen zonde, als hij tenminste oppassend is. Vrees Allah, en bedenk dat je met hem verenigd zal worden.

Dit soort vreemde halfzachte regels - is het aantal aangewezen dagen nou twee of meer? - kan bijna niet anders verklaard worden dan door aan te nemen dat sommige belangrijke lieden het na twee dagen wel welletjes vonden. Aan de andere kant is het dan natuurlijk ook niet erg als anderen langer blijven. Natuurlijk.

Bedevaartsinstructies (1)

Soera 2:197-203

In het vorige vers konden we lezen over de verplichting tot het volbrengen van de bedevaartstocht naar de heilige moskee, met als vervangende dienstplicht: het sturen van geschenken. In de verzen die volgen lezen we nadere instructies. Maar zoals zo vaak biedt de Koran eigenlijk weinig houvast.

197. De pelgrimstocht valt in de welbekende maanden (...)

Kijk, dat bedoel ik nou. Stel dat je weet wanneer de Hadj gehouden moet worden, wat heb je dan aan deze mededeling? Aan de andere kant, als je niet weet over welke maanden het hier gaat, wat heb je dan aan deze mededeling? Enfin, we gaan verder:

197. (...) Als iemand van plan is gedurende deze maanden de pelgrimstocht te aanvaarden, laat er dan onderweg geen seks zijn of geflirt of geruzie. Als je goed doet, weet dan dat Allah het ziet. Tref voorzieningen voor jezelf; de beste voorziening is immers het afweren van het kwaad. Vervul je plichten jegens Mij, o mannen van begrip!

Ik vind dit een beetje vreemd. Stel dat je met geloofsgenoten een lange (voet)reis gaat maken, zijn dan geruzie en seks onderweg de grootste gevaren voor de vrome? Mij lijken de problemen meer te liggen op het vlak van verzorging, bevoorrading en verdeling van lasten. Misschien ontstaat daar dan wel ruzie uit, maar dat kun je proberen te voorkomen door heldere regels. Maar dat is misschien te veel gevraagd.

198. Het is voor jou geen zonde als je de gaven van jouw Heer zoekt (...)

Deze tekst is nogal raadselachtig. Pickthal denkt dat het hier over winst uit handel gaat, maar de andere vertalers houden zich op de vlakte. Het zou namelijk ook kunnen dat hier stroperij wordt bedoeld of het ophalen van goederen uit de omgeving, al dan niet goedschiks. Wat je zou verwachten van een stoet vromen is dat ze voldoende proviand van huis meenemen of anders geld om onderweg het nodige te kopen. Maar vers 198 wijst in een andere richting: Allah "zorgt" onderweg voor de pelgrims met "gaven" waarvoor de reizigers zich niet hoeven te schamen als ze die "ontvangen".

Lopen of anders...

Soera 2:196

196. Maak de pelgrimstocht en breng het bezoek voor Allah. Maar als je verhinderd bent, breng dan een offer van wat voorhanden is, en scheer je hoofdhaar niet af tot het offer de plaats van bestemming bereikt. En wie ziek is of iets aan zijn hoofd heeft [zodat hij zich moet scheren, vert.], die moet als losgeld een tijd vasten, armen te eten geven of een [ander] offer brengen. Wie de reis dan in veiligheid later alsnog kan beginnen, moet een offer brengen dat hij kan betalen, en als dat niet lukt moet hij tijdens de reis drie dagen vasten en nog zeven erna, in totaal tien dagen. Dat geldt voor hen van wie het gezin niet bij de Heilige Moskee is. Vervul je plichten jegens Allah en bedenk dat Allah streng straft.

We zien hier een regel met vier uitzonderingen. De regel is: ga naar de Heilige Moskee en breng er een bezoek (anders krijg je straf). Op die regel is één uitzondering, of misschien twee, waarop dan weer twee uitzonderingen zijn, of misschien één. Hoe dan ook, de uitzonderingen betekenen allemaal het brengen van een offergave, hoewel dit allemaal (of een deel ervan) niet geldt voor (tijdelijke?) heiligemoskeebewoners. Ik weet niet hoe het u vergaat, beste lezer, maar hier kan ik geen chocola van maken.

We krijgen de indruk dat de vroege islam een oud joods gebruik heeft afgestoft dat vanwege de sloop van de Tempel in Jeruzalem al zeshonderd jaar buiten gebruik was. Joden werden geacht jaarlijks naar de Tempel in Jeruzalem te gaan om de uittocht uit Egypte te herdenken. Daarnaast waren er trouwens nog twee jaarlijkse nationale samenkomsten in Jeruzalem: het Wekenfeest (oogstfeest) en het Loofhuttenfeest.

Maar moslims gaan niet naar Jeruzalem, tenminste tegenwoordig niet meer, en ze gedenken in Mekka niet de uittocht uit Egypte, noch de omzwervingen in de Sinaï of het begin van de oogst. Het is een bedevaartstocht - maar waaraan verdient Mekka de komst van alle moslims, onder bedreiging met strenge straf nog wel? Mekka was toch de stad van de afgodendienst waar Mohammed volgens de tradities zo'n bezwaar tegen maakte?

Boze tongen zouden kunnen beweren dat die religieuze verplichting maar één doel dient, namelijk het overeind houden van de verder betekenisloze woestijnstad Mekka, zowel in religieus als in materieel opzicht. Het zou mij niet verwonderen als de eerste bazen van de islam toevallig in Mekka residentie hielden.

Van Jeruzalem naar Mekka

Soera 2:142

142. De dwazen onder het volk zullen zeggen: "Wat heeft hen afgekeerd van de gebedsrichting die ze gewend waren?" Zeg: "Aan Allah behoort het Oosten en het Westen; Hij leidt wie Hij wil op het rechte pad."

Dit is een bijzonder belangrijk vers. Het is namelijk een bewijs dat de gebedsrichting (qibla) voor moslims ooit is veranderd. Uit de archeologie is inmiddels ook bekend wanneer dat ongeveer is gebeurd (lees bijvoorbeeld Does archaeology support the Qur'an?), en ook hoe: ooit was het richting Jeruzalem, later richting Mekka. Het waarom is volgens de Koranschrijver een dwaze vraag, maar hij zegt ook niet wat die nieuwe richting is.

De geleerden zijn het er wel over eens dat moslims in de richting van Jeruzalem baden, omdat Joden dat ook deden. De Joden deden dat (en doen dat nog steeds) omdat in Jeruzalem de Tempel stond, de (enige) plaats waaraan God zich zou hebben verbonden. Maar in de Bijbel vinden we niet de opdracht in die richting te bidden. God is immers overal; niet alleen in Jeruzalem en al helemaal niet alleen in Mekka.